Ναρκωτικά: τα είδη, πώς δημιουργείται η εξάρτηση και πού βρίσκεις βοήθεια

Τι είναι τα ναρκωτικά

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας μιλά για ψυχοδραστικές ουσίες: ουσίες που, όταν μπουν στον οργανισμό, αλλάζουν τη σκέψη, τη διάθεση ή την αντίληψη.¹⁰ Στην καθημερινή γλώσσα, «ναρκωτικά» λέμε συνήθως τις παράνομες. Στην ίδια όμως λογική ανήκουν και νόμιμες ουσίες, όπως το αλκοόλ, αλλά και φάρμακα που γράφουν οι γιατροί, όταν χρησιμοποιούνται εκτός συνταγής.^{10, 13}

Το ότι μια ουσία είναι νόμιμη δεν σημαίνει ότι είναι ακίνδυνη.^{10, 38} Και οι κίνδυνοι μιας ουσίας δεν αφορούν μόνο την εξάρτηση.^{11, 32}

Σκληρά και μαλακά ναρκωτικά; Τη διάκριση αυτή δεν τη χρησιμοποιούν τα διεθνή διαγνωστικά συστήματα. Ούτε το ICD του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας ούτε το DSM χωρίζουν τις ουσίες σε «σκληρές» και «μαλακές». Μια ανασκόπηση της επιστημονικής βιβλιογραφίας βρήκε ότι κάθε ερευνητής βάζει τη γραμμή σε άλλο σημείο, και προτείνει να μη χρησιμοποιούνται οι όροι.^{11, 37} Ο κίνδυνος μιας ουσίας εξαρτάται από την ίδια, από το πόσο συχνά και με τι συνδυάζεται, και από τον άνθρωπο που την παίρνει.

Τα είδη των ναρκωτικών

Ο πιο χρήσιμος τρόπος να χωρίσουμε τις ουσίες είναι με βάση το τι κάνουν στο νευρικό σύστημα.^{14, 31}

• Χασίς και κάνναβη
• Κοκαΐνη
• MDMA
• Ηρωίνη και οπιοειδή
• Μεθαμφεταμίνη
• Βενζοδιαζεπίνες
• Πρεγκαμπαλίνη και γκαμπαπεντίνη
• Κεταμίνη
• Συνθετικά κανναβινοειδή
• Φαιντανύλη και νιταζένια
• Ροζ κοκαΐνη
• LSD
• GHB και GBL
• DMT και ayahuasca
• Poppers
• Κωδεΐνη και τραμαδόλη
• Σίσα
• Ψιλοκυβίνη
• Kratom
• Αμφεταμίνη
• Υποξείδιο του αζώτου
• Συνθετικές καθινόνες

Διεγερτικά. Ανεβάζουν την εγρήγορση, την ενέργεια, τους παλμούς και την πίεση.^{16, 31} Εδώ ανήκουν η κοκαΐνη, η μεθαμφεταμίνη, η αμφεταμίνη (speed), οι συνθετικές καθινόνες και η σίσα. Η MDMA έχει δράση που μοιάζει με των διεγερτικών, αλλά αλλάζει και την αντίληψη.^{15, 26}

Κατασταλτικά και οπιοειδή. Επιβραδύνουν τη λειτουργία του εγκεφάλου, και κάποια από αυτά την αναπνοή.^{16, 17} Εδώ ανήκουν η ηρωίνη και τα άλλα οπιοειδή, η φαιντανύλη, οπιοειδή παυσίπονα όπως η κωδεΐνη και η τραμαδόλη, οι βενζοδιαζεπίνες, η πρεγκαμπαλίνη και η γκαμπαπεντίνη, το GHB, το kratom, αλλά και το αλκοόλ.^{16, 17}

Κάνναβη και κανναβινοειδή. Το χασίς και η κάνναβη, αλλά και τα συνθετικά και ημισυνθετικά κανναβινοειδή που φτιάχνονται σε εργαστήρια. Στην Ελλάδα, και οι δέκα νέες ουσίες που εντοπίστηκαν για πρώτη φορά το 2024 ήταν κανναβινοειδή.^{4, 14}

Παραισθησιογόνα (ψυχεδελικά). Αλλάζουν έντονα την αντίληψη, τη διάθεση και τη σκέψη.^{15, 31} Εδώ ανήκουν το LSD, τα μανιτάρια ψιλοκυβίνης και το DMT (και η ayahuasca, που το περιέχει).

Διασχιστικά. Κάνουν τον άνθρωπο να νιώθει αποκομμένος από το σώμα του και το περιβάλλον.^{15, 41} Το πιο γνωστό είναι η κεταμίνη, που είναι και το κύριο συστατικό της λεγόμενης «ροζ κοκαΐνης».⁴

Εισπνεόμενες ουσίες. Αέρια και ατμοί που εισπνέονται, όπως τα poppers και το υποξείδιο του αζώτου.^{14, 31} Στην Ελλάδα, το 11,4% των 16χρονων αναφέρει ότι έχει κάνει χρήση κάποιας εισπνεόμενης ουσίας, ποσοστό υψηλότερο από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.¹

Κάποιες ουσίες δεν χωράνε καθαρά σε μία κατηγορία. Γι' αυτό κάθε σελίδα ουσίας εξηγεί αναλυτικά τι κάνει η συγκεκριμένη.

Πώς δημιουργείται η εξάρτηση

Οι περισσότερες ουσίες δρουν στο σύστημα ανταμοιβής του εγκεφάλου, το ίδιο που μας κάνει να θέλουμε να επαναλάβουμε κάτι ευχάριστο.^{13, 32} Με την επανειλημμένη χρήση, ο εγκέφαλος προσαρμόζεται. Χρειάζεται περισσότερη ουσία για το ίδιο αποτέλεσμα (ανοχή), και όταν η ουσία λείψει, ο άνθρωπος νιώθει άσχημα σωματικά ή ψυχικά (στέρηση).^{13, 32}

Εξάρτηση δεν σημαίνει απλώς συχνή χρήση. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας την περιγράφει ως απώλεια ελέγχου: η χρήση παίρνει όλο και μεγαλύτερη προτεραιότητα, και συνεχίζεται παρά τη βλάβη που προκαλεί.^{11, 13} Είναι μια κατάσταση υγείας που επηρεάζει τον εγκέφαλο, όχι θέμα θέλησης ή χαρακτήρα.^{11, 13} Αν θέλεις να δεις πιο αναλυτικά τα σημάδια, διάβασε το πώς καταλαβαίνεις αν έχεις πρόβλημα με τη χρήση, ή κάνε τον σύντομο αυτοέλεγχο.

Τι ανεβάζει τον κίνδυνο εξάρτησης

Κανένας μεμονωμένος παράγοντας δεν καθορίζει ποιος θα εξαρτηθεί.^{13, 32} Όσο περισσότεροι είναι οι παράγοντες κινδύνου, τόσο πιο πιθανό είναι η χρήση να εξελιχθεί σε εξάρτηση. Άλλοι παράγοντες λειτουργούν προστατευτικά.^{13, 32}

• Η βιολογία. Τα γονίδια εξηγούν σημαντικό μέρος του κινδύνου. Οι επιστήμονες το εκτιμούν περίπου στο μισό, πάντα σε συνδυασμό με το περιβάλλον.^{13, 32}
• Η ηλικία. Οι έφηβοι κινδυνεύουν περισσότερο, γιατί ο εγκέφαλός τους αναπτύσσεται ακόμα.^{13, 32}
• Η ψυχική υγεία. Όσοι ζουν με κάποια ψυχική διαταραχή, όπως άγχος ή κατάθλιψη, κινδυνεύουν περισσότερο.^{13, 32}
• Το περιβάλλον. Το σπίτι, ιδιαίτερα στην παιδική ηλικία, το σχολείο, η παρέα, το πόσο εύκολα βρίσκεται μια ουσία.^{13, 33}

Τίποτα από αυτά δεν είναι «φταίξιμο». Και δεν λειτουργούν ανάποδα: επειδή κανένας παράγοντας από μόνος του δεν καθορίζει ποιος θα εξαρτηθεί, κανείς δεν μπορεί να ξέρει από πριν αν θα είναι ένας από αυτούς.^{13, 32} Κάθε ουσία έχει και κινδύνους που δεν έχουν σχέση με την εξάρτηση, όπως η υπερδοσολογία, και τους εξηγούμε στη σελίδα της.

Τι δείχνουν τα στοιχεία στην Ελλάδα

Για τη χρήση ουσιών στους ενήλικες, η τελευταία πανελλήνια έρευνα έγινε το 2004, και η επόμενη προγραμματίζεται για τα τέλη του 2026.¹ Για τους εφήβους όμως, τα στοιχεία είναι πρόσφατα, και δείχνουν μια σαφή αλλαγή.

Στους εφήβους, η αύξηση αφορά κυρίως τα κορίτσια. Και ενώ στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες η χρήση στους εφήβους μειώνεται μετά το 2011, στην Ελλάδα ανεβαίνει.¹

Γιατί ο συνδυασμός ουσιών είναι τόσο επικίνδυνος

Σχεδόν τα μισά επείγοντα περιστατικά στην Ελλάδα αφορούν περισσότερες από μία ουσίες.² Ο κίνδυνος δεν είναι απλώς το άθροισμα.

• Κατασταλτικά μαζί με κατασταλτικά. Οπιοειδή, βενζοδιαζεπίνες, πρεγκαμπαλίνη, GHB και αλκοόλ επιβραδύνουν όλα τον οργανισμό. Όταν συνδυάζονται, ο κίνδυνος υπερδοσολογίας και θανάτου ανεβαίνει πολύ.^{16, 17}
• Διεγερτικά μαζί με κατασταλτικά. Το ένα μπορεί να «κρύψει» προσωρινά την επίδραση του άλλου. Όταν περάσει, η υπερδοσολογία μπορεί να έρθει απροσδόκητα.^{24, 25, 36}
• Όταν δεν ξέρεις τι παίρνεις. Η «ροζ κοκαΐνη», για παράδειγμα, είναι μείγμα κυρίως κεταμίνης με MDMA ή και κοκαΐνη, και δεν περιέχει απαραίτητα κοκαΐνη, παρά το όνομά της.⁴

Κάθε σελίδα ουσίας έχει τους δικούς της επικίνδυνους συνδυασμούς.

Πότε χρειάζεται επείγουσα βοήθεια

Μείνε μαζί του μέχρι να έρθει βοήθεια. Πες στους διασώστες τι έχει πάρει και αν υπήρχε αλκοόλ ή άλλες ουσίες. Είναι ιατρική πληροφορία που τους βοηθά να δώσουν τη σωστή φροντίδα.¹⁸

Αν ανησυχείς για κάποιον άλλον

Αν κάτι σε ανησυχεί σε έναν άνθρωπο που αγαπάς, δεν χρειάζεται να έχεις απόδειξη για να μιλήσεις, ούτε να ξέρεις τι ακριβώς παίρνει. Ο οδηγός για τα σημάδια που δεν πρέπει να αγνοήσεις, ο οδηγός για το πώς ανοίγεις την κουβέντα και το self-check για την οικογένεια μπορούν να βοηθήσουν. Και οι οικογένειες μπορούν να καλέσουν στο 1145.⁶

Βοήθεια και απεξάρτηση

Ο ΕΟΠΑΕ, ο εθνικός φορέας για τις εξαρτήσεις, έχει συμβουλευτικά κέντρα και θεραπευτικά προγράμματα σε όλη τη χώρα, και οι υπηρεσίες του είναι δωρεάν.⁵ Ανάλογα με την ουσία και τον άνθρωπο, υπάρχουν προγράμματα χωρίς φάρμακα, προγράμματα με φαρμακευτική αγωγή για τα οπιοειδή, και σωματική αποτοξίνωση με ιατρική υποστήριξη όπου χρειάζεται.^{7, 8}

Μπορείς να ξεκινήσεις με ένα τηλεφώνημα στο 1145. Είναι δωρεάν και εμπιστευτικό, και θα σε βοηθήσουν να βρεις την κατάλληλη υπηρεσία κοντά σου.⁶ Αν θέλεις να ξέρεις από πριν πώς είναι ένα πρόγραμμα, διάβασε τι να περιμένεις.

Το επόμενο βήμα

Δεν χρειάζεται να έχεις όλες τις απαντήσεις για να ζητήσεις βοήθεια. Αν κάτι από όσα διάβασες σε αφορά, μπορείς να μιλήσεις με κάποιον που ξέρει, δωρεάν και εμπιστευτικά, στο 1145.