Κοκαΐνη: τι είναι, πώς επιδρά και ποιοι είναι οι κίνδυνοι

Τι είναι

Η κοκαΐνη είναι ουσία που διεγείρει το νευρικό σύστημα. Φτιάχνεται από τα φύλλα της κόκας, ενός φυτού της Νότιας Αμερικής. Στην ιατρική χρησιμοποιείται σε ελάχιστες περιπτώσεις ως τοπικό αναισθητικό σε ορισμένες επεμβάσεις, κάτι εντελώς διαφορετικό από τη χρήση της ως ουσίας.^{8, 9, 20}

Κυκλοφορεί σε δύο μορφές. Η πιο συνηθισμένη είναι η λευκή σκόνη. Η δεύτερη είναι το κρακ, που καπνίζεται και δρα πιο γρήγορα και πιο έντονα, αλλά για λιγότερο χρόνο. Και οι δύο είναι η ίδια ουσία και έχουν τους ίδιους κινδύνους για την καρδιά και τον εγκέφαλο.^{8, 10}

Συχνά δεν είναι μόνο κοκαΐνη. Αναμειγνύεται συχνά με άλλες ουσίες, ανάμεσά τους και άλλα διεγερτικά ή ισχυρά οπιοειδή όπως η φαιντανύλη, χωρίς να το ξέρει αυτός που την παίρνει. Ο κόσμος μπορεί να πάρει κοκαΐνη που έχει αναμειχθεί με άλλες ουσίες, όπως φαιντανύλη, χωρίς να το ξέρει.^{8, 9, 19, 24}

Πώς αλλιώς τη λένε

Η κοκαΐνη κυκλοφορεί και με άλλα ονόματα:

κόκα, κοκό, άσπρη, χιόνι, coke.^{5, 6, 7}

Το κρακ είναι μορφή της κοκαΐνης. Τα κομμάτια του λέγονται και «βραχάκια».⁵

Τι δείχνουν τα στοιχεία

Η κοκαΐνη έχει τη φήμη της «καθαρής» ουσίας, αυτής που δεν αφήνει σημάδια. Τα στοιχεία, στην Ελλάδα και στην Ευρώπη, δείχνουν κάτι πολύ διαφορετικό.

Κανένας παράγοντας από μόνος του δεν μπορεί να προβλέψει ποιος θα είναι ένας από αυτούς.^{11, 16}

Το τελευταίο νούμερο αξίζει μια δεύτερη ματιά. Όσοι μπαίνουν σε θεραπεία για την κοκαΐνη ξεκίνησαν κατά μέσο όρο στα 22 και ζήτησαν βοήθεια για πρώτη φορά στα 36. Δεν χρειάζεται να περιμένεις τόσο.¹⁰

Πώς επιδρά

Η κοκαΐνη ανεβάζει απότομα τα επίπεδα της ντοπαμίνης στον εγκέφαλο, μιας ουσίας που συνδέεται με την ανταμοιβή και την επιθυμία να επαναλάβεις κάτι. Με τον καιρό, αυτό μπορεί να οδηγήσει σε εξάρτηση.^{8, 13, 19}

Στο σώμα, ανεβαίνουν οι παλμοί, η πίεση και η θερμοκρασία, οι κόρες των ματιών διαστέλλονται και τα αγγεία στενεύουν. Μαζί με την αίσθηση ενέργειας εμφανίζονται συχνά ανησυχία, ευερεθιστότητα, άγχος, πανικός και καχυποψία.^{8, 9, 19}

Η επίδραση κρατά λίγο, και όταν περάσει, ακολουθεί γρήγορα μια «πτώση», με έντονη επιθυμία για κι άλλο, άγχος και ευερεθιστότητα. Η επανειλημμένη χρήση σε σύντομο διάστημα ανεβάζει τον κίνδυνο για ευερεθιστότητα, κρίσεις πανικού, παράνοια, ακόμα και ψύχωση.^{8, 14, 19}

Τις επόμενες μέρες, πολλοί νιώθουν κούραση, πεσμένη διάθεση, ανησυχία και δυσκολία στον ύπνο.^{8, 9, 19}

Οι κίνδυνοι

Η καρδιά. Η κοκαΐνη επιβαρύνει έντονα την καρδιά. Ο θάνατος μπορεί να έρθει ξαφνικά, ακόμα και την πρώτη φορά. Η μακροχρόνια χρήση συνδέεται με βλάβες στην καρδιά.^{8, 9, 19, 22}

Ο εγκέφαλος. Μια ανασκόπηση του 2026, με 32 μελέτες και πάνω από 100 εκατομμύρια ανθρώπους, βρήκε ότι η χρήση κοκαΐνης σχεδόν διπλασιάζει τον κίνδυνο εγκεφαλικού. Η γενετική ανάλυση της ίδιας μελέτης υποστηρίζει ότι, για την εγκεφαλική αιμορραγία, η κοκαΐνη μπορεί να είναι η ίδια η αιτία και όχι απλή σύμπτωση.^{8, 25}

Μνήμη και σκέψη. Ανασκόπηση 46 μελετών βρήκε μέτρια έκπτωση σε οκτώ γνωστικές λειτουργίες, με μεγαλύτερη δυσκολία στην προσοχή, στη μνήμη και στον έλεγχο των παρορμήσεων. Υπάρχει όμως και κάτι ελπιδοφόρο: σε όσους έμειναν μακριά από την ουσία για πέντε μήνες ή περισσότερο, οι δυσκολίες ήταν πολύ μικρότερες, και μια μελέτη που παρακολούθησε ανθρώπους για έναν χρόνο βρήκε ότι όσοι μείωσαν τη χρήση βελτιώθηκαν.^{28, 29}

Ψυχική υγεία. Η κοκαΐνη μπορεί να προκαλέσει παράνοια και ψύχωση, όπου ο άνθρωπος χάνει την επαφή με την πραγματικότητα και ακούει ή βλέπει πράγματα που δεν υπάρχουν. Η τακτική χρήση συνδέεται επίσης με κατάθλιψη και με αυξημένο κίνδυνο αυτοκτονίας.^{8, 10}

Σε μια ανασκόπηση 20 μελετών (ανοίγει νέα καρτέλα) με 2.252 ανθρώπους που είχαν ζητήσει βοήθεια για την κοκαΐνη, σχεδόν οι μισοί είχαν σκεφτεί να βάλουν τέλος στη ζωή τους, και περίπου ένας στους τέσσερις είχε κάνει απόπειρα.^{10, 26}

Όταν καπνίζεται ή γίνεται ένεση. Το κάπνισμα του κρακ βλάπτει τους πνεύμονες και μπορεί να επιδεινώσει το άσθμα. Η ένεση εκθέτει σε λοιμώξεις όπως ο HIV και η ηπατίτιδα C. Στην Ελλάδα, το κάπνισμα της κοκαΐνης αναφέρεται από όλο και περισσότερους ανθρώπους που μπαίνουν σε θεραπεία την τελευταία δεκαετία.^{1, 8, 9, 19}

Στην εγκυμοσύνη. Η κοκαΐνη αυξάνει τον κίνδυνο αποβολής, πρόωρου τοκετού και χαμηλού βάρους γέννησης. Αν είσαι έγκυος και κάνεις χρήση, η βοήθεια από ειδικούς προστατεύει και εσένα και το μωρό.^{8, 31}

Ο συνδυασμός με το αλκοόλ είναι ο πιο συνηθισμένος και ταυτόχρονα από τους πιο επικίνδυνους. Οι περισσότεροι θάνατοι στην Ευρώπη που σχετίζονται με την κοκαΐνη αφορούν συνδυασμό ουσιών, και στην Ελλάδα το αλκοόλ μαζί με κοκαΐνη είναι από τους συνδυασμούς που καταγράφει συχνότερα το Κέντρο Δηλητηριάσεων.^{1, 10}

Μπορεί να οδηγήσει σε εξάρτηση;

Ναι. Σε μια μεγάλη αμερικανική έρευνα με πάνω από 2.000 ανθρώπους που είχαν κάνει χρήση κοκαΐνης, περίπου ένας στους πέντε ανέπτυξε εξάρτηση κάποια στιγμή στη ζωή του. Κανένας παράγοντας από μόνος του δεν μπορεί να προβλέψει ποιος θα είναι ένας από αυτούς.^{11, 16} Οι μισές από αυτές τις περιπτώσεις εμφανίστηκαν μέσα σε περίπου τέσσερα χρόνια από την πρώτη χρήση.^{8, 27}

Με την επανειλημμένη χρήση, ο εγκέφαλος προσαρμόζεται. Οι καθημερινές χαρές φαίνονται πιο «άχρωμες», χρειάζεται περισσότερη ουσία για το ίδιο αποτέλεσμα, και χωρίς αυτή η διάθεση πέφτει. Έτσι η σκέψη στρέφεται όλο και περισσότερο στην επόμενη φορά.^{8, 14, 19}

Όταν κάποιος που έχει εξάρτηση σταματά, μπορεί να νιώσει κατάθλιψη, ανησυχία, κούραση, να πεινάει περισσότερο, να δυσκολεύεται να κοιμηθεί, να βλέπει άσχημα όνειρα ή να σκέφτεται πιο αργά.^{8, 9, 19, 23}

Κάποια σημάδια εξάρτησης:

• Συνεχίζεις, παρότι σου δημιουργεί προβλήματα στην υγεία, στη δουλειά ή στις σχέσεις σου.^{9, 11, 19}
• Δυσκολεύεσαι να ανταποκριθείς σε υποχρεώσεις στη δουλειά, στη σχολή ή στο σπίτι.^{9, 17}
• Χρειάζεσαι όλο και περισσότερη για το ίδιο αποτέλεσμα.^{8, 9, 19}
• Η σκέψη της επόμενης φοράς πιάνει όλο και περισσότερο χώρο στη μέρα σου.^{8, 9, 19}

Αν κάποια από αυτά σου φαίνονται οικεία, το σύντομο self-check και ο οδηγός για τα σημάδια που αξίζει να προσέξεις μπορούν να σε βοηθήσουν να το δεις πιο καθαρά.

Πότε χρειάζεται επείγουσα βοήθεια

Μείνε μαζί του μέχρι να έρθει βοήθεια. Πες στους διασώστες τι έχει πάρει και αν υπήρχε αλκοόλ ή άλλες ουσίες. Είναι ιατρική πληροφορία που τους βοηθά να δώσουν τη σωστή φροντίδα.¹²

Μύθοι και αλήθειες

«Μία φορά σε έξοδο δεν κάνει κακό.» Έμφραγμα, εγκεφαλικό ή σπασμοί μπορεί να συμβούν ακόμα και την πρώτη φορά, με οποιονδήποτε τρόπο κι αν ληφθεί η ουσία.^{8, 9, 19, 22}

«Με ένα ποτό "κόβεται" και γίνεται πιο ήπια.» Ισχύει το αντίθετο. Μαζί με το αλκοόλ σχηματίζεται κοκαέθυλένιο, που επιβαρύνει περισσότερο την καρδιά.^{8, 10}

«Εξάρτηση παθαίνει μόνο όποιος κάνει ενέσεις ή κρακ.» Στην Ελλάδα, περισσότεροι από τους μισούς ανθρώπους που μπαίνουν σε θεραπεία για την κοκαΐνη ή άλλα διεγερτικά την έπαιρναν από τη μύτη.^{1, 10}

«Για την κοκαΐνη δεν υπάρχει θεραπεία.» Το NIDA αναφέρει ότι δεν υπάρχει εγκεκριμένο φάρμακο, αλλά υπάρχουν ψυχολογικές θεραπείες που αποδεδειγμένα βοηθούν. Η πιο μεγάλη ανασκόπηση στο θέμα, με 50 κλινικές δοκιμές και σχεδόν 7.000 ανθρώπους, βρήκε ότι ο συνδυασμός της επιβράβευσης για κάθε περίοδο αποχής με τη στήριξη για να ξαναχτίσεις την καθημερινότητά σου ήταν ο πιο αποτελεσματικός, και βραχυπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα.^{8, 10, 30}

Αν ανησυχείς για κάποιον άλλον

Κάποια σημάδια που μπορεί να σχετίζονται με την κοκαΐνη είναι απότομες εναλλαγές ενέργειας και διάθεσης, με πτώση τις επόμενες μέρες, συχνή καταρροή ή ρινορραγίες χωρίς κρυολόγημα, διαταραγμένος ύπνος και απώλεια βάρους. Κανένα από αυτά δεν αποδεικνύει κάτι από μόνο του.^{8, 9, 19}

Αν ανησυχείς, ο οδηγός για τα σημάδια που δεν πρέπει να αγνοήσεις, ο οδηγός για το πώς ανοίγεις την κουβέντα και το self-check για την οικογένεια μπορούν να βοηθήσουν.

Βοήθεια για την κοκαΐνη

Ο ΕΟΠΑΕ έχει «στεγνά» θεραπευτικά προγράμματα, δηλαδή προγράμματα χωρίς φάρμακα υποκατάστασης, σε όλη τη χώρα.^{1, 2}

Μπορείς να ξεκινήσεις με ένα τηλεφώνημα στο 1145. Είναι δωρεάν και εμπιστευτικό, και θα σε βοηθήσουν να βρεις την κατάλληλη δομή κοντά σου. Αν θέλεις να ξέρεις από πριν πώς είναι ένα πρόγραμμα, διάβασε τι να περιμένεις.³

Το επόμενο βήμα

Δεν χρειάζεται να έχεις όλες τις απαντήσεις για να ζητήσεις βοήθεια. Αν κάτι από όσα διάβασες σε αφορά, μπορείς να μιλήσεις με κάποιον που ξέρει, δωρεάν και εμπιστευτικά, στο 1145.³