Πώς καταλαβαίνεις αν έχεις πρόβλημα με τη χρήση

Το ερώτημα «είμαι εξαρτημένος;» είναι λάθος ερώτημα

Οι περισσότεροι άνθρωποι κολλάνε εδώ. Ψάχνουν να βρουν αν πληρούν κάποιον ορισμό, βρίσκουν ότι δεν τα έχουν όλα, και κλείνουν το θέμα. Η λογική είναι κατανοητή. Δεν βοηθάει όμως, γιατί η εξάρτηση δεν είναι διακόπτης που ανοίγει μια συγκεκριμένη μέρα.

Υπάρχει μια απόσταση ανάμεσα στην περιστασιακή χρήση και την εξάρτηση, και μέσα σε αυτή την απόσταση χωράνε πολλά χρόνια ζωής. Και οι κίνδυνοι δεν περιμένουν την εξάρτηση για να εμφανιστούν.^{5, 11} Οι περισσότεροι που τελικά ζητούν βοήθεια δεν ξύπνησαν ένα πρωί εξαρτημένοι. Πέρασαν από μια περίοδο όπου κάτι είχε αρχίσει να μη λειτουργεί, χωρίς να έχει όνομα ακόμα.

Το χρήσιμο ερώτημα είναι απλούστερο: σου κοστίζει κάτι αυτό, και συνεχίζεις παρόλα αυτά;

Πού είναι πραγματικά το όριο

Στο επίσημο ελληνικό υλικό το όριο διατυπώνεται καθαρά: βρίσκεται στο κατά πόσο μπορεί κανείς να επιλέξει πού και πότε θα κάνει χρήση, ή αν πλέον έχει απόλυτη ανάγκη την ουσία και δεν μπορεί να αντιμετωπίσει τη ζωή του χωρίς αυτήν.⁴ Το όριο αυτό αφορά την εξάρτηση, όχι το αν η χρήση είναι ασφαλής. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αναγνωρίζει ξεχωριστά τη χρήση που βλάπτει την υγεία χωρίς να υπάρχει εξάρτηση.⁵ Η ίδια λογική βρίσκεται και στα διεθνή διαγνωστικά πλαίσια. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας, στο ICD-11, περιγράφει την εξάρτηση γύρω από τρία πράγματα: μειωμένο έλεγχο στη χρήση, τη χρήση να αποκτά προτεραιότητα απέναντι σε άλλα κομμάτια της ζωής, και σωματικά χαρακτηριστικά όπως η ανοχή και τα συμπτώματα στη διακοπή.^{5, 6} Για να μιλήσει κανείς για εξάρτηση χρειάζονται τουλάχιστον δύο από τα τρία, και συνήθως να είναι εμφανή για διάστημα γύρω στους δώδεκα μήνες.^{5, 6}

Καμία από αυτές τις τρεις δεν μετριέται σε γραμμάρια ή σε βραδιές τον μήνα.

Τα σημάδια, ένα προς ένα

Κανένα από αυτά δεν σημαίνει κάτι μόνο του. Μαζί, δείχνουν μια κατεύθυνση.

Ο έλεγχος

Ξεκινάς με μια πρόθεση και καταλήγεις αλλού. Λες μέχρι εδώ και δεν είναι μέχρι εκεί. Έχεις σκεφτεί να το κόψεις ή να το μειώσεις, ίσως το έχεις προσπαθήσει, και δεν κράτησε όσο υπολόγιζες. Πολλοί το ερμηνεύουν ως έλλειψη χαρακτήρα. Δεν είναι.⁷

Η προτεραιότητα

Ο χρόνος αρχίζει να οργανώνεται γύρω από αυτό. Πόσος πάει στο να το σκέφτεσαι, στο να το βρίσκεις, στο να συνέρχεσαι μετά. Ακυρώνεις ή αποφεύγεις πράγματα που παλιά μετρούσαν. Διαλέγεις πού θα πας με κριτήριο το αν θα υπάρχει η δυνατότητα.⁶

Οι συνέπειες που δεν σε σταματάνε

Αυτό είναι ίσως το πιο καθαρό σημάδι. Υπάρχει ήδη κόστος, στην υγεία, στη δουλειά, στις σχέσεις, στα οικονομικά, και η χρήση συνεχίζεται. Όχι επειδή δεν σε νοιάζει, αλλά επειδή η σύνδεση ανάμεσα στο «ξέρω ότι με βλάπτει» και στο «σταματάω» έχει εξασθενήσει.^{5, 7}

Η αντίδραση των γύρω σου

Κάποιος κοντινός σου το έχει σχολιάσει, ή σου το έχει πει ευθέως. Ίσως θύμωσες. Η αντίδραση δεν σημαίνει ότι έχουν δίκιο, σημαίνει όμως ότι κάτι φαίνεται από έξω.

Το σώμα

Χρειάζεσαι περισσότερο για το ίδιο αποτέλεσμα, ή νιώθεις άσχημα όταν περνάει ώρα χωρίς. Αυτά είναι η ανοχή και η στέρηση, δύο πραγματικές σωματικές προσαρμογές, όχι ζήτημα θέλησης.^{5, 6} Όταν υπάρχει εξάρτηση, η διακοπή χρειάζεται ιατρική συμβουλή, και για κάποιες ουσίες, όπως το αλκοόλ, η απότομη διακοπή χωρίς επίβλεψη μπορεί να γίνει επικίνδυνη.^{9, 10}

Τι δεν σημαίνει από μόνο του ότι έχεις πρόβλημα

• Ότι έχεις δοκιμάσει, ακόμα και πολλές φορές.
• Ότι κάνεις χρήση με παρέα και το ευχαριστιέσαι.
• Ότι η ουσία είναι παράνομη. Και νόμιμες ουσίες, όπως το αλκοόλ, προκαλούν εξάρτηση.⁵
• Ότι πέρασες μια περίοδο υπερβολής σε μια δύσκολη φάση.

Και αντίστροφα: το να κάνεις χρήση μόνο Σαββατοκύριακα δεν σε βγάζει αυτόματα εκτός κινδύνου. Σταθερή, οριοθετημένη χρήση μπορεί να συνυπάρχει με μειωμένο έλεγχο. Σημασία έχει τι γίνεται όταν προσπαθείς να την αλλάξεις.

Αν το θέμα σου είναι το αλκοόλ ή ο τζόγος

Ισχύουν τα ίδια κριτήρια.^{5, 6} Αλλάζει η ορατότητα. Το αλκοόλ είναι τόσο μέσα στην κοινωνική καθημερινότητα που η κατάχρηση περνάει για κέφι, και μπορεί να προχωρήσει για χρόνια χωρίς να το ονομάσει κανείς. Στον τζόγο δεν υπάρχει ουσία, οπότε λείπουν τα σωματικά σημάδια που αφήνει μια ουσία, και το κόστος εμφανίζεται συνήθως πρώτα στα οικονομικά και στα ψέματα γύρω από αυτά.

Και για τα δύο υπάρχει δημόσια υποστήριξη. Για τον τζόγο ειδικά, ο ΕΟΠΑΕ λειτουργεί ξεχωριστή γραμμή, το 1114.²

Πότε αξίζει να το κουβεντιάσεις με κάποιον

Δεν χρειάζεται να έχεις καταλήξει. Αν διαβάζοντας τα παραπάνω αναγνώρισες δύο ή τρία, αυτό αρκεί σαν αφορμή για μια κουβέντα με άνθρωπο που ξέρει το αντικείμενο. Δεν σε δεσμεύει σε θεραπεία, και μπορεί να είναι απλώς μια συζήτηση όπου ρωτάς.

Αν θέλεις πρώτα να το σκεφτείς μόνος σου, υπάρχει ένας σύντομος αυτοέλεγχος που δεν αποθηκεύεται πουθενά.

Ο ΕΟΠΑΕ, ο εθνικός φορέας για τις εξαρτήσεις, δίνει δωρεάν υπηρεσίες σε όλους.¹

Το επόμενο βήμα

Αν κάτι εδώ σου φάνηκε οικείο, δεν χρειάζεται να καταλήξεις σε συμπέρασμα σήμερα. Δεν χρειάζεται ταμπέλα για να δικαιούσαι βοήθεια, ούτε να έχεις φτάσει σε κάποιο σημείο για να μετράει.

Στο 1145 μπορείς να ρωτήσεις χωρίς να δεσμευτείς σε τίποτα. Η κλήση είναι δωρεάν από σταθερό και κινητό, και εμπιστευτική.³ Όλες οι επιλογές είναι στις γραμμές βοήθειας.