Φαιντανύλη και νιταζένια: τι είναι, πώς επιδρούν και ποιοι είναι οι κίνδυνοι

Τι είναι

Η φαιντανύλη και τα νιταζένια ανήκουν στα οπιοειδή, την ίδια ομάδα με τη μορφίνη και την ηρωίνη. Είναι όμως συνθετικά, δηλαδή φτιάχνονται εξ ολοκλήρου στο εργαστήριο, και πολύ πιο ισχυρά.^{14, 16}

Η φαιντανύλη χρησιμοποιείται στην ιατρική για τον έντονο πόνο, κυρίως σε επιθέματα που κολλάνε στο δέρμα, αλλά και σε υπογλώσσια δισκία.^{5, 14, 16} Φτιάχνεται επίσης παράνομα, σε σκόνη ή σε χάπια.^{14, 16} Στην Ελλάδα, το ΕΚΤΕΠΝ καταγράφει ότι τα επιθέματα φαιντανύλης εμφανίζονται όλο και συχνότερα εκτός ιατρικής χρήσης.¹

Τα νιταζένια δεν χρησιμοποιούνται ως φάρμακα. Εμφανίστηκαν στην ευρωπαϊκή αγορά το 2019, και σύμφωνα με τον EUDA κάποια είναι εκατοντάδες φορές ισχυρότερα από την ηρωίνη. Στην Ευρώπη έχουν ταυτοποιηθεί 25 διαφορετικά, και πιο πρόσφατα εμφανίστηκε μια ακόμα ομάδα, οι «ορφίνες».^{11, 16}

Πώς αλλιώς τη λένε

Η φαιντανύλη αναφέρεται συχνά και με το αγγλικό της όνομα, fentanyl.^{1, 16}

Στην Ελλάδα κυκλοφορούν φάρμακα με φαιντανύλη με εμπορικές ονομασίες όπως Durogesic, Matrifen και Fentadur (επιθέματα) και Abstral (υπογλώσσια δισκία).⁵

Τα νιταζένια συχνά πωλούνται ως κάτι άλλο: ως ηρωίνη ή ως γνωστά φάρμακα.^{11, 17}

Τι δείχνουν τα στοιχεία

Στην Ευρώπη, η φαιντανύλη εμφανίζεται εδώ και χρόνια σε θανάτους από υπερδοσολογία, αλλά σε λίγες χώρες. Μία από αυτές είναι η γειτονική Βουλγαρία.¹²

Τα ευρήματα από τις σύριγγες αφορούν μικρό αριθμό δειγμάτων και δεν δείχνουν πόσο διαδεδομένη είναι η φαιντανύλη σε όλη τη χώρα. Δείχνουν όμως ότι έχει αρχίσει να εμφανίζεται εδώ.¹⁰

Πώς επιδρούν

Όπως τα άλλα οπιοειδή, μειώνουν τον πόνο και μπορεί να φέρουν ευφορία, χαλάρωση και υπνηλία. Συχνές είναι και η ναυτία, η ζάλη, η φαγούρα και η σύγχυση.^{14, 16}

Η διαφορά είναι η ισχύς. Επειδή είναι τόσο ισχυρά, η απόσταση ανάμεσα στην επίδραση και στην υπερδοσολογία είναι πολύ μικρή, ιδίως όταν κάποιος δεν ξέρει ότι τα παίρνει.^{11, 16}

Οι κίνδυνοι

Δεν ξέρεις τι παίρνεις. Η φαιντανύλη και τα νιταζένια προστίθενται συχνά σε άλλες ουσίες, κυρίως στην ηρωίνη, αλλά και σε χάπια που φτιάχνονται να μοιάζουν με γνωστά φάρμακα, όπως παυσίπονα ή ηρεμιστικά.^{11, 16} Ψεύτικα χάπια Xanax ή Valium με νιταζένια έχουν ήδη βρεθεί στην Ευρώπη.^{11, 17} Δεν μπορείς να ξέρεις με σιγουριά τι περιέχει ένα χάπι ή μια σκόνη που δεν σου έδωσε φαρμακείο.^{14, 17}

Η αναπνοή. Ο μεγαλύτερος κίνδυνος είναι η υπερδοσολογία: η αναπνοή επιβραδύνεται ή σταματά, κάτι που μπορεί να είναι θανατηφόρο.^{14, 16} Με τόσο ισχυρά οπιοειδή, η υπερδοσολογία μπορεί να είναι δυσκολότερο να αντιμετωπιστεί.^{13, 14}

Τα επιθέματα. Τα επιθέματα φαιντανύλης είναι φάρμακο για έντονο πόνο. Όταν χρησιμοποιούνται εκτός ιατρικής παρακολούθησης, ο κίνδυνος υπερδοσολογίας είναι μεγάλος. Στην Ελλάδα, τα στοιχεία των τοξικολογικών εργαστηρίων και του Κέντρου Δηλητηριάσεων δείχνουν αύξηση των τοξικώσεων που σχετίζονται με φαιντανύλη.^{1, 14}

Η ξυλαζίνη. Πρόκειται για ηρεμιστικό ζώων που προστίθεται όλο και συχνότερα σε οπιοειδή στο εξωτερικό, και κάνει την καταστολή της αναπνοής ακόμα χειρότερη.^{16, 26} Στην Ελλάδα, το ΕΚΤΕΠΝ την κατέγραψε για πρώτη φορά το 2023.⁶

Στην Ελλάδα, σχεδόν τα μισά επείγοντα περιστατικά τοξίκωσης από ουσίες το 2023 (47,7%) αφορούσαν συνδυασμό ουσιών, μαζί με το αλκοόλ.²

Μπορεί να οδηγήσει σε εξάρτηση;

Ναι. Όπως με όλα τα οπιοειδή, ο οργανισμός συνηθίζει, χρειάζεται όλο και περισσότερο για το ίδιο αποτέλεσμα, και αναπτύσσεται εξάρτηση.^{14, 16} Με τη μακροχρόνια χρήση, εξάρτηση μπορεί να αναπτυχθεί ακόμα και στις δόσεις που γράφει ο γιατρός.^{23, 24} Όταν σταματά, εμφανίζονται στερητικά συμπτώματα, που μπορεί να είναι έντονα.^{14, 16}

Αν αναρωτιέσαι για τη δική σου χρήση, το σύντομο self-check, που δεν αποθηκεύεται πουθενά, και ο οδηγός για τα σημάδια που αξίζει να προσέξεις μπορούν να σε βοηθήσουν να το σκεφτείς με ηρεμία.

Πότε χρειάζεται επείγουσα βοήθεια

Μύθοι και αλήθειες

«Στην Ελλάδα δεν υπάρχει φαιντανύλη.» Σύμφωνα με το ΕΚΤΕΠΝ, δεν έχουν βρεθεί ενδείξεις ευρείας νοθείας της ηρωίνης με φαιντανύλη στην Ελλάδα. Οι τοξικώσεις που σχετίζονται με φαιντανύλη αυξάνονται, και το 2024 βρέθηκε για πρώτη φορά σε σύριγγες σε Αθήνα, Θεσσαλονίκη και Πάτρα.^{1, 10}

«Αφού είναι φάρμακο με συνταγή, δεν εθίζει.» Η μακροχρόνια χρήση οπιοειδών φαρμάκων, όπως η φαιντανύλη, μπορεί να οδηγήσει σε εξάρτηση ακόμα και στις δόσεις που γράφει ο γιατρός.^{23, 24}

«Ένα χάπι που μοιάζει με γνωστό φάρμακο είναι αυτό που λέει.» Χάπια που φτιάχνονται να μοιάζουν με παυσίπονα ή ηρεμιστικά έχουν βρεθεί να περιέχουν νιταζένια. Η εμφάνιση δεν λέει τι υπάρχει μέσα.^{11, 17}

«Αν αγγίξω φαιντανύλη, θα πάθω υπερδοσολογία.» Δεν έχει επιβεβαιωθεί κανένα περιστατικό υπερδοσολογίας από άγγιγμα σκόνης ή χαπιού φαιντανύλης. Αυτός ο φόβος δεν χρειάζεται να σε εμποδίσει να βοηθήσεις κάποιον που κινδυνεύει.^{19, 20}

Αν ανησυχείς για κάποιον άλλον

Αν κάποιος κοντινός σου παίρνει οπιοειδή, με ή χωρίς συνταγή, μπορείς να έχεις ναλοξόνη στο σπίτι. Στην Ελλάδα, από το 2025 κάθε πολίτης, και οι οικείοι και οι φροντιστές, μπορεί να την προμηθευτεί από το φαρμακείο με ηλεκτρονική συνταγή από γιατρό οποιασδήποτε ειδικότητας. Ο ΕΟΠΑΕ έχει ναλοξόνη σε όλες τις δομές του και οργανώνει εκπαιδεύσεις.⁴ Σύμφωνα με το Υπουργείο Υγείας (ανοίγει νέα καρτέλα), από το 2021 ως το καλοκαίρι του 2025 η ναλοξόνη απέτρεψε τον θάνατο σε περισσότερους από 400 ανθρώπους στην Ελλάδα.⁴ Ρώτησε έναν γιατρό ή κάλεσε το 1145 για να μάθεις περισσότερα.

Ο οδηγός για τα σημάδια που δεν πρέπει να αγνοήσεις και οι συμβουλές για το πώς να ανοίξεις την κουβέντα μπορούν να βοηθήσουν. Υπάρχει και self-check για την οικογένεια, μόνο για σένα.

Βοήθεια για τα οπιοειδή

Για την εξάρτηση από οπιοειδή, όπως η φαιντανύλη, υπάρχει θεραπεία που λειτουργεί: φαρμακευτική αγωγή μαζί με ψυχολογική υποστήριξη.^{14, 21} Ο ΕΟΠΑΕ προσφέρει προγράμματα με μεθαδόνη ή βουπρενορφίνη μαζί με ψυχοκοινωνική υποστήριξη.⁷

Στο 1145 μπορείς να μιλήσεις δωρεάν και εμπιστευτικά, είτε για σένα είτε για κάποιον που αγαπάς.⁸ Αν θέλεις να δεις πώς είναι ένα πρόγραμμα βοήθειας, διάβασε τι να περιμένεις.

Αν την παίρνεις με συνταγή και ανησυχείς

Αν σου έχει γραφτεί φαιντανύλη και νιώθεις ότι τη χρειάζεσαι περισσότερο ή πιο συχνά απ' ό,τι σου είπε ο γιατρός, δεν είσαι ο μόνος ή η μόνη. Με τη μακροχρόνια χρήση, μπορεί να συμβεί ακόμα και στις δόσεις που έγραψε ο γιατρός.^{23, 24} Επειδή η διακοπή μπορεί να φέρει στερητικά συμπτώματα, μίλησε με τον γιατρό σου πριν αλλάξεις οτιδήποτε.^{14, 16}

Το επόμενο βήμα

Αν κάτι από αυτή τη σελίδα σε αφορά, δεν χρειάζεται να έχεις όλες τις απαντήσεις για να μιλήσεις με κάποιον. Στο 1145 θα σε ακούσουν δωρεάν και εμπιστευτικά.⁸